Pensioenfondsen zien miljarden verdampen door stijgende rente maar staan er beter voor dan ooit

Maar hoe dan?

Factcheck!

Sla de krant open en je bent binnen vijf minuten de draad kwijt. De kop zegt: “Pensioenfondsen zien miljarden verdampen door stijgende rente.” Schrikken! Je denkt direct aan je oude dag. Maar blader je verder, dan lees je: “Pensioenfondsen staan er beter voor dan ooit, pensioenen worden verhoogd.” Huh?

Dat kan nooit kloppen toch? Sommigen komen dan ook tot de stellige conclusie dat hier een complot of in elk geval leugens achter moeten zitten. “Boerenverstand” vertelt je dat als je bankrekening krimpt, je minder leuke dingen kunt doen. Hoe kun je miljarden ‘verliezen’ en tegelijkertijd financieel gezonder worden?

Als actuaris krijg ik bovenstaande vraag vaak. Het voelt onlogisch. Maar is het dat ook?

Ik leg het je uit aan de hand van een simpele vergelijking: het sparen voor een droomreis. Een makkelijk te volgen kort verhaaltje in vier delen. De rente speelt daarin als wipwap de hoofdrol. Als je het uit hebt, weet je of er sprake is van opwindende pensioenleugens en complotten, of eenvoudige economische logica.

Pensioengeld gaat in rook op

Deel 1: De prijs van je pensioen is niet wat je pensioen kost (De Verplichting)

Laten we even vergeten dat je bij een pensioenfonds zit. Stel je voor: jij wilt over 20 jaar een fantastische wereldreis maken. Het prijskaartje? € 20.000. Dat is je doel. In mijn vak noemen we dat je “verplichting”. Je moet zorgen dat je over 20 jaar dat bedrag hebt.

Je hebt nu € 15.000 in je oude sok zitten. Heb je genoeg?
Dat hangt helemaal af van de rente die je bij de bank krijgt.

Scenario A: De rente is 0%
Als de bank je 0% rente geeft, groeit je geld niet. Je stopt € 15.000 in de kluis en over 20 jaar is het nog steeds € 15.000.

  • Je doel is € 20.000.
  • Je hebt € 15.000.

Conclusie:
Je komt € 5.000 tekort. Je hebt een probleem. Je kunt die reis niet betalen.

Scenario B: De rente stijgt naar 5%

Nu gebeurt er iets magisch. De bank geeft je rente, en rente-op-rente. Je geld groeit vanzelf!
Als de rente 5% is, hoef je vandaag géén € 20.000 te hebben. Als je vandaag ongeveer € 7.500 op de bank zet, groeit dat in 20 jaar tijd vanzelf aan tot die € 20.000.

  • Je doel kost nog steeds € 20.000 in de toekomst
  • Maar de “inkoopprijs” van dat doel is vandaag gedaald naar € 7.500.

Jij hebt nog steeds die € 15.000 in je sok.

In Scenario A was je arm (tekort). In Scenario B ben je plotseling steenrijk!
Je hebt € 15.000, terwijl je maar € 7.500 nodig hebt om je doel te halen. Je kunt twee wereldreizen maken!

Wat leren we hieruit (1)?

Als de rente stijgt, wordt pensioen “inkopen” goedkoper. Een pensioenfonds hoeft minder geld in kas te hebben om jou later toch dat beloofde bedrag te kunnen betalen. De “schuld” aan jou wordt dus kleiner

Deel 2: Waarom wordt gezegd dat geld verdampt als de rente stijgt? (De Beleggingen)

Nu komt het stukje waar de krantenkoppen over gaan.

Pensioenfondsen laten jouw geld niet in een oude sok zitten. Zij beleggen het.
Een groot deel zit in obligaties. Dat zijn leningen aan landen (zoals Nederland of Duitsland) of grote bedrijven.

Stel, jij hebt 5 jaar geleden een obligatie gekocht van € 1.000. De rente was toen heel laag: 1%. Jij krijgt dus elk jaar € 10 rente.

Nu stijgt de rente overal naar 4%. Dat betekent: als de overheid vandaag nieuwe obligaties uitgeeft, geven ze 4% rente (€ 40 per jaar).

Als jij nu je oude obligatie (die maar een tientje per jaar oplevert) wilt verkopen op Marktplaats. Wil iemand daar dan nog € 1.000 voor betalen?
Natuurlijk niet! Waarom zouden ze € 1.000 betalen voor een tientje rente, als ze voor datzelfde geld bij de overheid € 40 rente krijgen?

Als jij van die oude obligatie af wilt, moet je de prijs verlagen. Je moet hem in de uitverkoop doen. Je obligatie is op papier plotseling nog maar € 800 waard in plaats van € 1.000.

Wat leren we hier uit (2)?

De regel is: Rente omhoog = Waarde van bestaande obligaties omlaag.

Hier komen die “verdampte miljarden” vandaan. Als de rente hard stijgt, worden onze beleggingen op papier in één klap minder waard omdat een koper er minder voor zou willen betalen.

Maar zijn ze echt verdampt, zoals krantekoppen, complotridders en een enkele (ex)politicus roepen? Nee, dat is niet aan de orde. Het fonds doet die obligatie niet in de uitverkoop.  Het ontvangt nog steeds de afgesproken rente van € 10 en aan het einde van de looptijd krijgt ze de hoofdsom van € 1.000 gewoon weer terug. Er is in de werkelijkheid niets verandert en er verdampt dus helemaal niets.

Deel 3: De samensmelting van de twee werelden

Wat gebeurt er bij een pensioenfonds als de rente stijgt?

  1. Aan de ene kant (Beleggingen): Onze spaarpot wordt minder waard. De obligaties dalen op papier in waarde. Dat ziet eruit als verlies. “Au!”
  2. Aan de andere kant (Verplichtingen): Het pensioen wordt véél goedkoper om in te kopen. We hebben veel minder geld nodig om jou later te betalen. Dat is winst. “Hoera!”

Het “geheim”:

Bij pensioenfondsen is het “Hoera!”-effect van de stijgende rente bijna altijd groter dan het “Au!”-effect van de dalende beleggingen. Dat komt omdat pensioenverplichtingen heel ver in de toekomst liggen, soms wel 60 jaar. Het rente-op-rente effect tikt daar veel harder aan dan bij de beleggingen. Het fonds is op papier armer geworden, maar in werkelijkheid financieel gezonder dan ooit. De dekkingsgraad stijgt, en er kan geïndexeerd worden. Het is dit puzzelstukje dat de mensen die roepen dat er leugens in het spel zijn of complotten, niet kennen of weglaten.

Deel 4: En straks in het nieuwe stelsel?

Misschien denk je: “Leuk verhaal Jeroen, maar straks krijgen we de Wet toekomst pensioenen en hebben we allemaal een soort van “eigen potje”. Geldt dit dan nog steeds?”

Ja en nee. De rente is en blijft een belangrijke pijler van het stelsel, maar het effect wordt persoonlijk. We gaan namelijk onderscheid maken tussen jong en oud.

DE GEPENSIONEERDE (TRUUS, 75 JAAR)
Truus wil zekerheid. Zij wil volgend jaar haar reis kunnen betalen. Voor haar bouwen we in het nieuwe pensioenstelsel een beschermingsmuur.

  • Stijgt de rente? Dan wordt het potje van Truus kleiner (haar obligaties dalen in waarde).
  • Schrikken? Nee. Want de prijs van haar levenslange pensioenuitkering daalt precies even hard mee.

Resultaat: Truus merkt per saldo bijna niets. Ze kan nog steeds dezelfde uitkering kopen. We noemen dit “renteafdekking”. We beschermen Truus tegen de schokken van de rente.

DE JONGERE (JORIS, 25 JAAR)
Joris hoeft zijn reis pas over 42 jaar te betalen. Hij wil vooral dat zijn vermogen groeit.

Voor Joris dekken we in het nieuwe pensioenstelsel de rente minder af. Bescherming kost namelijk geld, veel geld (rendement). Joris wil liever beleggen in aandelen die op lange termijn meer opleveren.

  • Stijgt de rente? Dan daalt de obligatie-waarde in het potje van Joris ook wel iets, maar omdat hij minder obligaties heeft, raakt hem dat minder.
  • Daalt de rente? Dan wordt de inkoop van pensioen duurder (“duurdere tickets”). Voor Truus is dat een probleem (daarom beschermen we haar).

Resultaat:  Joris heeft nog 45 jaar om bij te sparen en rendement te maken. Hij kan dat risico dragen in ruil voor meer winstkans.

Conclusie van de factcheck

De volgende keer dat je op een verjaardag hoort dat “ons hele pensioenvermogen is verdampt”, kun je vriendelijk glimlachen.

Het klopt dat de waarde van de beleggingen daalt als de rente stijgt. Dat ziet er op de balans lelijk uit. Maar het belangrijkste nieuws is dat de kostprijs van je pensioen nog veel harder is gedaald. Pensioen is in de aanbieding.

In het huidige stelsel profiteert het hele fonds daarvan (hogere dekkingsgraad). In het nieuwe stelsel zorgen we ervoor dat gepensioneerden beschermd zijn: hun potje krimpt misschien, maar ze kunnen er nog steeds evenveel pensioen voor kopen. Jongeren nemen wat meer risico voor een hoger rendement.

Het is geen tovenarij, geen leugen, geen spannend complot, het is het eenvoudige economische principe van de rente als wipwap.

________________________________________
Disclaimer: Dit is een vereenvoudigde uitleg om het mechanisme duidelijk te maken. In de praktijk spelen ook zaken als inflatie (stijgende prijzen in de supermarkt) een rol. Want als je pensioen wel stijgt, maar de boodschappen nog harder in prijs stijgen, kun je er helaas alsnog minder van kopen. Maar dat is weer voer voor een volgende blog!

Ontvang een email update bij een nieuw relevant artikel

Veelgestelde vragen en antwoorden

Een pensioenfonds kan miljarden verliezen en toch tegelijkertijd financieel sterker worden omdat stijgende rente twee tegenovergestelde effecten heeft:

  1. De marktwaarde van obligaties daalt op papier
  2. De verplichtingen worden goedkoper – het kost minder geld om hetzelfde pensioen in te kopen.

Het tweede effect is altijd groter. Dus op papier lijkt het fonds armer, maar het is in werkelijkheid financieel gezonder.

Als kranten zeggen dat pensioengeld verdampt, verwijst dat naar een boekhoudkundig effect: een fonds heeft veel obligaties en die zijn op papier minder waard als de rente stijgt. Maar het fonds hoeft die beleggingen niet te verkopen. Het krijgt nog steeds alle afgesproken rente en de hoofdsom terug.
Kortom: er is geen echt verlies – het geld is niet verdwenen, de marktwaarde is minder waard op papier.

De dekkingsgraad van pensioenfondsen stijgt als de rente stijgt omdat een hogere rente betekent dat toekomstige pensioenen goedkoper worden om nu in te kopen.
Als je nu minder geld nodig hebt om later hetzelfde pensioen uit te keren, stijgt de verhouding tussen wat het fonds heeft (vermogen) en wat het moet uitbetalen (verplichtingen). En dat is precies wat de dekkingsgraad meet.

In het nieuwe stelsel varieert het effect van stijgende rente per persoon.

  • Ouderen, zoals gepensioneerden worden beschermd tegen rente-schommelingen. Hun pensioenvermogen daalt misschien iets, maar de prijs van hun pensioen daalt net zo hard → ze kunnen nog steeds hetzelfde kopen.

  • Jongeren  zijn minder beschermd tegen rentewijzigingen, maar hebben tijd om bij te sturen en ontvangen daardoor een grotere kans op een hoger pensioen.

Jeroen Tuijp
Actuaris – Partner